Sayı ortalaması nasıl hesaplanır ?

Baris

New member
Sayı Ortalaması Nasıl Hesaplanır? Basit Formülden Doğru Yorumlamaya

Bir sayılar grubuna baktığımızda çoğu zaman ilk merak ettiğimiz şey “Bunların ortalaması kaç?” oluyor. Notların ortalaması, aylık harcamalar, günlük sıcaklıklar, çalışan maaşları, sınav sonuçları ya da bir ürünün kullanıcı puanları… Hepsinde aynı temel matematiksel işlem karşımıza çıkıyor. Fakat işin ilginç tarafı, ortalamayı hesaplamak kolay olsa da ortalamanın bize gerçekten ne anlattığını doğru yorumlamak her zaman o kadar kolay değil.

Bu yüzden konuyu yalnızca “sayıları topla, kaç sayı varsa ona böl” seviyesinde bırakmamak gerektiğini düşünüyorum. Özellikle farklı insanların aynı veri setine bakarken neden farklı noktalara dikkat edebildiği, ortalamanın hangi durumlarda yanıltıcı olabileceği ve medyan gibi başka ölçülerin neden önemli olduğu forumlarda oldukça güzel tartışmalar doğuruyor.

Siz bir veri grubuna baktığınızda önce ortalamayı mı hesaplıyorsunuz, yoksa medyan ve dağılıma da bakıyor musunuz? Gelin temel formülden başlayıp biraz daha derine inelim.

Sayı Ortalaması Nedir?

Günlük dilde “ortalama” dediğimiz şey, çoğu durumda aritmetik ortalamayı ifade eder. NIST'in matematiksel tanımına göre aritmetik ortalama, bütün değerlerin toplamının veri sayısına bölünmesiyle elde edilir. DLMF+1

Formül oldukça basittir:

Aritmetik Ortalama = Sayıların Toplamı ÷ Sayı Adedi

Örneğin elimizde şu sayılar olsun:

10, 15, 20, 25, 30

Önce sayıları toplarız:

10 + 15 + 20 + 25 + 30 = 100

Toplam 5 sayı olduğu için:

100 ÷ 5 = 20

Dolayısıyla sayıların ortalaması 20'dir.

Khan Academy de ortalamayı hesaplama sürecini aynı iki temel adımla açıklar: veri noktalarını toplamak ve toplamı veri noktası sayısına bölmek. Khan Academy

Buradaki önemli nokta şu: Ortalama, veri grubundaki bütün değerleri tek bir sayıyla özetlemeye çalışır. Bu nedenle oldukça kullanışlıdır; ancak veri grubunun tamamındaki farklılıkları tek başına göstermez.

Farklı Sayılarda Ortalama Nasıl Hesaplanır?

Sayıların tam sayı olması şart değildir. Ondalık veya negatif değerlerde de yöntem aynıdır.

Örneğin:

12,5 - 8,5 - 15 - 10

Toplam:

12,5 + 8,5 + 15 + 10 = 46

Dört sayı bulunduğundan:

46 ÷ 4 = 11,5

Sonuç 11,5 olur.

Negatif sayılarda da aynı mantık geçerlidir. Örneğin:

-10, -5, 5, 10, 20

Toplam:

20

Sayı adedi:

5

Ortalama:

20 ÷ 5 = 4

Yani sonuç 4'tür.

Burada sık yapılan hata, negatif sayıları toplarken işaretleri gözden kaçırmaktır. İstatistiksel hesaplamalarda küçük bir toplama hatası bütün sonucu değiştirebilir.

Ortalama Hesaplarken Erkek ve Kadın Bakış Açısı Gerçekten Farklı mı?

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta var: “Erkekler matematiksel düşünür, kadınlar duygusal düşünür” gibi bir genelleme bilimsel açıdan sağlıklı bir açıklama değildir. İnsanların veri yorumlama biçimleri cinsiyetten çok eğitim, meslek, deneyim, kültür, kişisel ilgi ve karşılaşılan probleme göre değişebilir.

Örneğin aynı maaş verisini inceleyen iki kişi düşünelim.

Bir kişi doğrudan şu hesabı yapabilir:

Toplam maaş ÷ çalışan sayısı = ortalama maaş

Başka bir kişi ise “Bu ortalamayı birkaç yüksek maaş yukarı çekiyor olabilir mi?” diye sorabilir.

İkinci yaklaşım daha “duygusal” olmak zorunda değildir. Aksine, dağılımın yapısını dikkate alan oldukça istatistiksel bir yaklaşımdır.

Benzer şekilde bir kadın veri analisti yalnızca rakamlara bakarak standart sapma, medyan ve aykırı değerleri inceleyebilirken, bir erkek araştırmacı da verilerin arkasındaki toplumsal koşulları sorgulayabilir. Yani veri odaklılık ile toplumsal duyarlılık birbirinin cinsiyete bağlı karşıtları değildir.

Asıl anlamlı karşılaştırma, hangi sorunun sorulduğu üzerinden yapılabilir.

Aynı Ortalama, Farklı Gerçeklikler

Şöyle bir örnek oldukça açıklayıcı:

Bir şirkette beş kişinin aylık gelirleri şöyle olsun:

25.000 - 27.000 - 30.000 - 32.000 - 86.000 TL

Toplam:

200.000 TL

Çalışan sayısı:

5

Ortalama:

40.000 TL

Kâğıt üzerinde şirketin ortalama çalışan geliri 40.000 TL'dir.

Fakat çalışanların büyük çoğunluğunun 40.000 TL'nin altında gelir elde ettiğini görüyoruz. En yüksek gelir olan 86.000 TL, ortalamayı ciddi biçimde yukarı çekmiştir.

Bu nedenle “ortalama 40.000 TL” ifadesi matematiksel olarak doğru olsa da tek başına grubun tipik çalışanını temsil etmeyebilir.

TÜİK de gelir istatistiklerinde ortalama gelir ile medyan gelir kavramlarını ayrı tanımlar. Ortalama gelir toplam gelirlerin örneklem büyüklüğüne bölünmesiyle elde edilirken, medyan gelir sıralanmış değerlerin ortasındaki değeri ifade eder. Veri Portalı

Burada veri odaklı yaklaşımın asıl gücü ortaya çıkar: Bir rakamın doğru olması, her soruya yeterli cevap verdiği anlamına gelmez.

Ortalama ile Medyan Arasındaki Fark

Medyanı anlamak, ortalamayı doğru yorumlamak için oldukça önemlidir.

Örneğin:

10 - 12 - 13 - 15 - 100

Bu veri grubunun aritmetik ortalaması:

150 ÷ 5 = 30

Fakat sıralamanın ortasındaki değer 13 olduğu için medyan 13'tür.

Dolayısıyla:

Ortalama = 30

Medyan = 13

Bu iki rakam arasındaki büyük fark bize veri grubunda yüksek bir değerin bulunduğunu ve ortalamanın bundan etkilendiğini gösterir.

Khan Academy'nin istatistik eğitim materyallerinde de ortalama ile medyanın veri dağılımının merkezini farklı biçimlerde özetlediği ve aykırı değerlerin ortalamayı etkileyebildiği özellikle ele alınıyor. Khan Academy

Buradan forum için güzel bir soru çıkıyor:

Bir ülkede maaşları karşılaştırırken sizce “ortalama maaş” mı, “medyan maaş” mı daha açıklayıcıdır?

Cevap, aslında neyi öğrenmek istediğimize bağlıdır.

Aykırı Değerler Ortalamayı Neden Değiştirir?

Aykırı değer, diğer gözlemlerden belirgin biçimde farklı olan bir değerdir.

Örneğin bir kafede beş müşterinin harcamaları:
 
Üst